facebook
POCYSTERSKI ZESPÓŁ KLASZTORNO-PAŁACOWY W RUDACH
OŚRODEK FORMACYJNO-EDUKACYJNY DIECEZJI GLIWICKIEJ
Polski
English
Deutsch
Française
český
       

O Zespole  >  Historia

III. Cystersi na Śląsku

Pojawienie się cystersów na Śląsku ściśle wiąże się z burzliwymi losami krainy po śmierci polskiego księcia Bolesława Krzywoustego w 1138 roku. Władca, chcąc zapobiec konfliktowi między swymi synami, podzielił między nich swe ziemie najstarszemu, Władysławowi, powierzając władzę zwierzchnią. Władysław otrzymał także, jako dzielnicę dziedziczną, Śląsk. Postanowienia testamentu Krzywoustego przyniosły skutki odwrotne do zamierzonych. Władysław wygnany został przez swych młodszych braci – stąd przydomek Wygnaniec, pod którym przeszedł do historii. Udał się na zachód, pod opiekę cesarza. Miejscem jego ostatniego spoczynku stał się klasztor cystersów Pforta na terenie dzisiejszej Turyngii.

W roku 1163 cesarz Fryderyk Barbarossa upomniał się o ojcowiznę Władysławowych synów. W wyniku jego dyplomatycznej interwencji władzę nad Śląskiem objął Bolesław Wysoki, który z czasem musiał podzielić się dzielnicą z młodszym bratem, Mieszkiem Plątonogi. Pierwszy z książąt postanowił sprowadzić mnichów z opactwa Pforta, z którym podczas wygnania jego rodzinę połączyła szczególna więź. Ok. 1175 r. ufundował dla nich klasztor w nadodrzańskim Lubiążu – miejscu, z którego uprzednio przegnał benedyktynów, związanych z obozem przeciwników jego ojca Władysława. Odtąd historia szarych mnichów miała splatać się z dziejami śląskich Piastów. Kolejne śląskie opactwa – w Henrykowie i Krzeszowie – powstały jako fundacje lokalnych książąt. Szczególną rolę odegrała Trzebnica – jedyny klasztor żeńskiej linii zgromadzenia. Ufundowany przez Henryka Brodatego stał się miejscem pochówku księcia i jego małżonki – Jadwigi z domu Andechs-Meran. Wyniesiona w roku 1267 na ołtarze księżna stała się patronką krainy, czczoną jako św. Jadwiga Śląska.

Dzięki życzliwości lokalnych książąt śląskie opactwa cystersów stały się administracyjnymi centrami rozległych majątków ziemskich, ośrodkami nie tylko o wielkim znaczeniu religijnym i kulturowym, ale także gospodarczym. Początki kryzysu związane były z wojnami husyckimi pierwszej połowy XV w. Działania wojenne nie ominęły dóbr zakonnych, a niespokojna sytuacja na ziemiach czeskich, do których należały księstwa śląskie, w kolejnych dziesięcioleciach nie sprzyjała ponownej stabilizacji. Najbardziej dotkliwy cios zadała zgromadzeniu reformacja. Jej dynamiczne postępy na Śląsku od lat dwudziestych szesnastego stulecia naruszyły fundamenty funkcjonowania opactw zagrażając ich dalszej egzystencji. Książęta, z którymi tradycyjnie związane były klasztory, przechodzili na protestantyzm, gwałtownie spadała liczba powołań zakonnych. Siedemnaste stulecie przyniosło koszmar wojny trzydziestoletniej (1618-1648), która na Śląsku miała szczególnie gwałtowny przebieg. Zasiadający na tronach czeskim i cesarskim Habsburgowie, występujący w roli protektorów katolickiej wiary, starli się z opozycją stanów czeskich, morawskich i śląskich. Przyłączenie się do konfliktu innych państw doprowadziło do jego eskalacji i nadało mu wymiar kontynentalny. W efekcie wojny Śląsk stracił jedną trzecią populacji. Upadały miasta, a szereg mniejszych miejscowości trwale zniknęło z śląskiego krajobrazu. Napady wojsk i kontrybucje nie ominęły także cysterskich klasztorów.

Równocześnie, już od końca XVI w., podejmowano próby wewnątrzzakonnej reformy. Władze zgromadzenia z niepokojem przyglądały się coraz częstszym ingerencjom biskupa i cesarskiej administracji w sprawy opactw. W celu przeciwdziałania procesowi ubezwłasnowolnienia klasztorów postanowiono utworzyć czeską prowincję zakonną, skupiającą opactwa Czech, Moraw, Łużyc i Dolnego Śląska. Posunięcie to miało także służyć zdyscyplinowaniu śląskich zakonników, którzy, by zachować kontrolę nad podległymi im parafiami, gotowi byli do daleko idących ustępstw na rzecz biskupa. Zgodnie z obowiązującymi w zgromadzeniu przepisami, zakonnicy nie obejmowali urzędu proboszcza w podległych im klasztorom parafiach, gdyż wiązałoby się to z pozostawaniem poza murami opactwa i poddaniem jurysdykcji miejscowego biskupa. W ciężkich dla Kościoła na Śląsku latach protestanckiej ofensywy deficyt księży diecezjalnych skłonił cystersów do złamania tej zasady. Spotkało się to z ostrą reakcją władz zgromadzenia. W 1610 r. opat generalny obłożył nawet zwierzchników śląskich konwentów ekskomuniką. Ci jednak pozostali nieugięci i zakonne władze musiały z czasem pogodzić się z zaistniałą sytuacją. W efekcie na Śląsku wykrystalizował się nowy model funkcjonowania klasztoru cysterskiego, utrwalony po wyłączeniu miejscowych opactw z prowincji czeskiej i utworzeniu samodzielnej prowincji śląskiej, co dokonało się w 1651 roku.

Już w średniowieczu opactwa szarych mnichów stały się tu ośrodkami administracyjnymi rozległych terytoriów, na których opat stanowił władzę świecką i sądowniczą, ściągał dziesięcinę i sprawował patronat nad parafiami. W dobie sporów wyznaniowych związki ze świeckim otoczeniem pogłębiły się przez oddelegowanie części zakonników do pracy duszpasterskiej. Wiązało się to jednak z rozluźnieniem rygorów zakonnego życia. Śląscy cystersi wychodzili z dawnej izolacji, wynikającej z kontemplacyjnego charakteru zgromadzenia. Zakładali bractwa religijne, animowali pielgrzymki, stając się jednymi z głównych promotorów kontrreformacji na Śląsku. To nowe otwarcie znalazło swe odzwierciedlenie także w architekturze kompleksów klasztornych. Kościoły zyskiwały nowe, wieżowe fasady, a klasztory przebudowywano na imponujące skalą i bogactwem dekoracji rezydencje. Wszystko to wpisywało się w rozpoczęte jeszcze w czasie trwania wojny trzydziestoletniej działania kontrreformacyjne, prowadzone pod auspicjami Habsburgów, które osiągnęły pełny rozmach po zawarciu pokoju westfalskiego w 1648 roku. Opactwa cysterskie stały się wówczas na Śląsku najważniejszymi ośrodkami nowej, barokowej sztuki.

Kolejny zwrot w dziejach śląskich opactw nastąpił wraz z pruską aneksją większej części Śląska w roku 1740. Zmiana państwowej przynależności przyniosła koniec czasów sojuszu ołtarza i tronu, który obowiązywał w imperium Habsburgów. Władający w Prusach Hohenzollernowie w sprawach  religii zachowywali daleko idącą powściągliwość, oczekując od poddanych lojalności wobec korony, nie zaś odpowiedniej postawy wyznaniowej. Zamożne opactwa postrzegali jednak jako w dużym stopniu bezużyteczne i stanowiące przeszkodę w wykorzystaniu potencjału krainy. Dobra klasztorne obłożone zostały wysokimi podatkami. Zakonnikom wyznaczono także nowe zadania, które miały podnieść ich społeczną użyteczność.

Związana z oświeceniowymi reformami fala sekularyzacji, która przetoczyła się przez szereg europejskich państw, nie wyłączając monarchii habsburskiej, w końcu XVIII wieku, ominęła Królestwo Prus. O losie śląskich klasztorów przesądziła dopiero klęska Prusaków w wojnie z Napoleonem w 1807 roku. Nałożone na Prusy olbrzymie kontrybucje skłoniły Fryderyka Wilhelma III do sięgnięcia po dobra klasztorów i kolegiat. Edykt sekularyzacyjny z 1810 roku położył kres istnieniu cysterskich opactw na Śląsku Dolnym i Górnym.

Aktualności

23.11.2017 | Wystawa fotografii Prz...
ks. Arkadiusz Wuwer   Ks. Janusz Stanisław Pasierb (1929-1993), teolog, poeta i znaw...
czytaj dalej  strzalka
23.11.2017 | O zakonie krzyżackim. ...
wykład prof. dr hab. Waldemara Rozynkowskiego – diakon rzymskokatolicki, mediewista, profes...
czytaj dalej  strzalka

Kalendarium

01.01.2016 | 2016
• Fotografia i rzeźba. Libor Hrivnac i Pavel Melecky /Cz/. Galeria Sztuki  w Stary...
czytaj dalej  strzalka
01.01.2017 | 2017
Wystawa fotografii Przestrzeń i cisza. Przenikanie   ks. Arkadiusz Wuwer &nb...
czytaj dalej  strzalka

Księga gości

Pielgrzymi Stowarzysze... napisał(a): Jesteśmy zachwyceni prostotą i pięknem panującym w całym Opactwie. Bardzo dziękujemy ks. Janowi za ciekawe opo...
czytaj dalej  strzalka
Ludwik napisał(a): W ciągu roku jestem w Rudach co najmniej pięć razy za każdym razem to miejsce mnie zachwyca . Przyjeżdżam tu na ...
czytaj dalej  strzalka

Linki

Produkty

Naturalna woda mineralna Rudzka Kroplą pijąc ją wspomagasz odbudowę Pocysterskiego Zespołu Klasztorno-Pałacowego w Rudach czytaj dalej  strzalka